ISO 59004:2024 Ekonomi Kitaran — Istilah, Prinsip dan Panduan Pelaksanaan

Circular economy — Vocabulary, principles and guidance for implementation

Pengenalan

Artikel ini merumuskan konsep dan aplikasi praktikal ekonomi kitaran. Ia bukan teks penuh standard ISO, terjemahan rasmi atau tafsiran klausa demi klausa. Susunan bahagian ialah olahan editorial; senarai semak, petunjuk dan aktiviti pengurusan ialah contoh aplikasi dan tidak bermaksud ISO 59004 mewajibkan sistem audit pensijilan.

ISO menerbitkan standard ini buat kali pertama pada Mei 2024. Standard tersebut mentakrifkan istilah utama, menetapkan visi dan prinsip bersama, serta menyediakan panduan dan tindakan yang boleh dipertimbangkan oleh organisasi. Ia sesuai untuk organisasi semua jenis dan saiz—awam atau swasta, beroperasi sendiri atau bersama—tanpa mengira bidang kuasa atau kedudukan dalam rantaian/rangkaian nilai. Tujuannya membantu organisasi memahami, beriltizam dan menyumbang kepada ekonomi kitaran sambil memajukan pembangunan mampan.

Skop dan cara membaca

ISO 59004 menyediakan istilah dan takrif teras, visi bersama, enam prinsip serta panduan sistematik yang meliputi reka bentuk, perolehan, operasi, logistik songsang, pengekalan nilai dan pemulihan. Senarai semak serta petunjuk dalam artikel ini ialah alat perancangan, bukan lampiran normatif rasmi. Organisasi boleh menghubungkan contoh ini dengan aktiviti pengurusan alam sekitar dan kualiti yang sedia ada.

Rujukan normatif

Artikel ini tidak menyenaraikan dokumen rujukan normatif.

Istilah dan takrif

Penerangan berikut ialah penjelasan ringkas untuk bacaan dan perbincangan, bukan terjemahan rasmi klausa demi klausa. Rujuk salinan standard yang dibenarkan untuk takrif dan nombor klausa formal.

Istilah asas

Ekonomi kitaran: Sistem ekonomi yang menggunakan pendekatan sistemik untuk mengekalkan aliran sumber melalui pemulihan, pengekalan atau peningkatan nilai sambil menyumbang kepada pembangunan mampan. Sumber boleh merangkumi stok dan aliran; aliran masuk sumber dara dikurangkan sejauh yang praktikal dan kitaran sumber ditutup sejauh mungkin untuk meminimumkan sisa, kehilangan dan pelepasan.

Sistem ekonomi: Rangkaian organisasi, individu, proses dan sumber yang menghasilkan, mengagihkan serta menggunakan barangan dan perkhidmatan. Sistem sosial: Rangkaian individu, kumpulan, organisasi dan institusi yang menentukan pengagihan sumber, nilai dan norma tingkah laku. Ekosistem: Sistem kompleks dinamik hasil interaksi komuniti biologi dengan persekitarannya.

Sumber: Bahan, tenaga, air, tanah, data, tenaga kerja atau aset lain yang boleh digunakan untuk menghasilkan barangan atau menyediakan perkhidmatan. Aliran kitaran sumber: Pembekalan dan penggunaan sumber secara sistematik melalui kitaran teknikal atau biologi.

Nilai: Kegunaan, manfaat atau kepentingan barangan, perkhidmatan atau sumber kepada organisasi, pihak berkepentingan atau masyarakat. Pengekalan nilai: Mengekalkan nilai sumber, produk atau komponen serta mencegah kemerosotan atau pembaziran. Penambahan nilai: Meningkatkan nilai melalui inovasi, penambahbaikan atau transformasi. Pemulihan nilai: Mendapatkan semula bahan, tenaga atau nilai daripada sisa, produk sampingan atau produk terpakai.

Pembangunan mampan: Pembangunan yang memenuhi keperluan masa kini tanpa menjejaskan keupayaan generasi akan datang memenuhi keperluan mereka. Pihak berkepentingan: Individu atau organisasi yang boleh mempengaruhi, dipengaruhi atau menganggap dirinya terjejas oleh keputusan atau aktiviti organisasi. Organisasi: Individu atau kumpulan dengan fungsi, tanggungjawab, kuasa dan hubungan yang ditetapkan untuk mencapai objektif, seperti syarikat, badan kerajaan atau organisasi bukan untung. Pengurusan tertinggi: Individu atau kumpulan yang mengarah dan mengawal organisasi pada peringkat tertinggi.

Risiko: Kesan ketidakpastian terhadap objektif. Peluang: Keadaan yang boleh meningkatkan prestasi. Prestasi: Hasil yang boleh diukur. Sistem kompleks: Sistem dengan banyak komponen yang saling berkaitan dan berinteraksi, sehingga tingkah lakunya sukar diramal daripada satu komponen sahaja.

Kitaran teknikal: Sumber beredar dalam sistem sosial melalui perkongsian, penyelenggaraan, guna semula, pembaikan, pemulihan, pembuatan semula dan kitar semula, lalu digunakan atau dipulihkan dalam penyelesaian sedia ada atau baharu. Kitaran biologi: Sumber berasaskan biologi seperti tanaman, kayu dan sisa organik kembali ke ekosistem melalui pengkomposan, pencernaan anaerob atau biodegradasi dan boleh digunakan semula sebagai sumber.

Istilah penyelesaian, sumber dan kitar hayat

Penyelesaian: Produk, perkhidmatan atau gabungan yang memenuhi keperluan atau menyelesaikan masalah. Produk: Item boleh serah, ketara atau tidak ketara, seperti barangan, komponen, bahan atau perisian. Perkhidmatan: Aktiviti yang direka atau dilaksanakan untuk tujuan tertentu. Kitar hayat: Peringkat bersambung daripada konsep hingga akhir hayat; boleh merangkumi pengekstrakan sumber asli, reka bentuk, pengeluaran, pengangkutan, penggunaan, guna semula, pembuatan semula dan kitar semula. Produk kitaran boleh melalui beberapa kitaran penggunaan.

Sumber asli ialah sumber alam yang boleh digunakan, seperti mineral, bahan api fosil, air, tanah dan biojisim. Sumber dara belum digunakan atau diproses. Sumber boleh baharu diisi semula melalui proses semula jadi, seperti suria, angin, biojisim dan air. Sumber kitaran memasuki semula ekonomi melalui pemulihan, guna semula atau pembuatan semula. Sumber pulih diperoleh daripada sisa, produk sampingan atau produk terpakai.

Sisa: Bahan atau objek yang tidak lagi diperlukan, akan dibuang atau telah dibuang oleh organisasi. Kehilangan: Sumber yang tidak digunakan dengan berkesan dan terlepas daripada proses, misalnya melalui kebocoran, penyejatan atau kemerosotan. Pelepasan: Bahan atau tenaga yang dilepaskan ke udara, air atau tanah. Bahan mentah kritikal: Bahan mentah penting kepada ekonomi dan teknologi dengan risiko bekalan tinggi. Sumber berasaskan bio: Sumber daripada organisma hidup seperti tanaman, kayu, alga dan sisa organik.

Penggunaan bertingkat: Penggunaan sumber berturut-turut pada tahap nilai berbeza; nilainya mungkin menurun tetapi sisa dielakkan. Kebolehkitarsemulaan: Keupayaan bahan atau produk dipulihkan dan digunakan semula dengan berkesan. Pembukaan/pemisahan: Tahap kesukaran memisahkan produk kepada komponen atau bahan. Modulariti: Ciri produk dengan modul bebas yang boleh diganti, dinaik taraf atau dibaiki. Ketulenan bahan: Bahagian unsur sasaran dalam bahan yang mempengaruhi nilai pemulihan. Pemulihan tenaga: Mendapatkan tenaga berguna melalui penukaran sumber yang terkawal.

Istilah proses dan model perniagaan

Proses: Aktiviti saling berkaitan yang menukar input kepada output. Proses reka bentuk: Aktiviti membangunkan konsep, spesifikasi dan pelan penyelesaian. Proses pengeluaran: Aktiviti menukar bahan mentah menjadi produk. Logistik songsang: Mengumpul, mengangkut dan mengendalikan produk, komponen atau bahan terpakai daripada pengguna.

Pembaikan memulihkan fungsi produk atau komponen yang rosak. Pemulihan semula mengembalikan rupa dan fungsi produk terpakai hampir kepada keadaan baharu. Pembuatan semula menggunakan proses industri untuk memulihkan kualiti dan prestasi seperti produk baharu. Guna semula menggunakan produk atau komponen semula tanpa mengubah fungsi utamanya. Penggunaan semula bagi tujuan lain menggunakan produk untuk fungsi berbeza tanpa mengubah struktur fizikal atau kimianya. Kitar semula memulihkan sumber untuk digunakan dalam proses atau produk, tidak termasuk pemulihan tenaga. Pengurangan di punca mengurangkan penggunaan sumber dan penjanaan sisa dari peringkat awal.

Simbiosis industri: Kerjasama organisasi yang bertukar sumber, tenaga atau produk sampingan bagi meningkatkan kecekapan dan mengurangkan sisa. Produk sebagai perkhidmatan: Organisasi mengekalkan pemilikan produk dan mengenakan bayaran untuk hak penggunaan. Model perkongsian: Beberapa pengguna menggunakan produk bersama untuk meningkatkan penggunaannya. Model pajakan: Produk disewakan kepada pelanggan dengan bayaran. Model berasaskan prestasi: Caj berdasarkan prestasi sebenar seperti output atau ketersediaan.

Visi ekonomi kitaran

Mewujudkan sistem ekonomi yang memulihkan dan menjana semula, menghormati sempadan ekosistem, memaksimumkan nilai sumber serta meminimumkan sisa dan pelepasan melalui reka bentuk, inovasi dan kerjasama, demi kesejahteraan generasi kini dan akan datang.

Unsur utamanya ialah mengutamakan sumber boleh baharu dan mengurangkan pergantungan pada sumber dara; memanjangkan kitaran nilai melalui pengekalan, penambahan dan pemulihan; menghormati had ekologi dan melindungi biodiversiti; mengagih manfaat peralihan secara adil serta melindungi pekerja dan komuniti; dan bekerjasama merentas organisasi, industri serta wilayah untuk membina rangkaian nilai kitaran.

Prinsip ekonomi kitaran

Ekonomi kitaran berasaskan enam prinsip yang saling berkaitan dan tidak boleh dipisahkan. Gunakannya bersama dalam semua peringkat dan proses, mengikut saiz organisasi, ciri industri, batas sumber dan keperluan pihak berkepentingan.

Enam prinsip teras

Pemikiran sistem: Lihat interaksi sistem ekonomi, sosial dan ekologi secara menyeluruh; kenal pasti hubungan aliran sumber, rantaian nilai dan pihak berkepentingan supaya pengoptimuman setempat tidak memburukkan hasil keseluruhan.

Penciptaan nilai: Gunakan inovasi reka bentuk, teknologi dan model perniagaan untuk menghasilkan nilai ekonomi, alam sekitar dan sosial, menukar sisa menjadi sumber serta kos menjadi peluang.

Perkongsian nilai: Agihkan manfaat peralihan secara adil dalam rangkaian nilai dan libatkan pembekal, pelanggan, pekerja, komuniti serta pihak lain.

Tadbir urus sumber: Urus sumber secara bertanggungjawab, utamakan bahan boleh baharu, boleh dipulihkan dan rendah toksik, kurangkan penggunaan, kehilangan serta pelepasan, dan pastikan ketersediaan jangka panjang.

Kebolehkesanan sumber: Jejaki sumber daripada pemerolehan dan penggunaan hingga pemulihan bagi mengesahkan asal usul yang sah dan mampan serta meningkatkan kecekapan dan kualiti pemulihan.

Daya tahan ekosistem: Hormati sempadan ekosistem, lindungi biodiversiti, kurangkan jejak alam sekitar dan kukuhkan keupayaan ekosistem untuk pulih daripada gangguan.

Mengaplikasikan prinsip

Reka bentuk dan pembangunan: Masukkan pertimbangan kitaran sejak awal; reka untuk guna semula, pembaikan, pembuatan semula, pembukaan dan kitar semula. Pertimbangkan modulariti, piawaian dan bahan ringkas; pilih bahan tidak toksik yang boleh dipulihkan; kurangkan impak kitar hayat.

Kerjasama maklumat dan sumber: Wujudkan perkongsian maklumat antara organisasi, selaras aliran sumber, tingkatkan logistik songsang dan galakkan simiosis industri.

Pengurusan risiko dan peluang: Kenal pasti risiko seperti teknologi belum matang, gangguan bekalan dan perubahan peraturan, serta peluang seperti kos lebih rendah, jenama lebih kukuh dan pasaran baharu; rancang tindakan sewajarnya.

Panduan pelaksanaan ekonomi kitaran

Konteks organisasi

Analisis faktor dalaman seperti budaya, keupayaan teknikal dan sumber kewangan, serta faktor luaran seperti peraturan, trend pasaran, tekanan rantaian bekalan, perubahan iklim dan jangkaan pihak berkepentingan. Kenal pasti pelanggan, pembekal, pekerja, pelabur, kerajaan, komuniti dan NGO; pertimbangkan keperluan mereka dalam keputusan.

Tetapkan sempadan aktiviti, contohnya barisan produk, tapak atau kawasan rantaian bekalan, dan utamakan proses yang menggunakan banyak sumber atau menghasilkan banyak sisa. Bina garis dasar dengan memetakan input sumber dara dan kitaran, penggunaan air dan tenaga, sisa, pelepasan serta kehilangan sumber; nilai prestasi sedia ada seperti kadar pemulihan dan guna semula.

Kepimpinan dan perancangan

Pengurusan tertinggi boleh menyatakan komitmen, menyediakan sumber, menetapkan akauntabiliti dan memasukkan sasaran kitaran dalam strategi serta pelan operasi. Tetapkan dan sampaikan visi serta dasar yang mencerminkan enam prinsip dan komitmen organisasi.

Tetapkan objektif SMART, seperti produktiviti sumber, kadar lencongan sisa atau kandungan bahan kitar semula, dengan pelan tindakan, pemilik, sumber, jadual dan kaedah pengesahan. Masukkan sasaran kitaran dalam petunjuk prestasi jabatan.

Perolehan, operasi dan kerjasama

Utamakan bahan pulih, sumber boleh baharu dan produk daripada sumber mampan. Masukkan kebolehkitarsemulaan, kebolehbaikan dan pengurangan pembungkusan dalam penilaian pembekal serta kontrak. Bekerjasama dengan pembekal untuk penambahbaikan. Gunakan teknologi dan perubahan pengurusan untuk mengurangkan penggunaan sumber dan sisa; pertimbangkan pengeluaran bersih.

Bekerjasama dengan organisasi lain untuk bertukar produk sampingan, tenaga atau sisa. Sertai rangkaian kitaran serantau bagi berkongsi infrastruktur dan sumber.

Tindakan pengekalan nilai

Pengekalan nilai memanjangkan tempoh guna produk dan sumber serta menangguhkan pemulihan atau pelupusan.

• Kurangkan, guna semula dan tukar tujuan: Kurangkan bahan produk dan pembungkusan di punca, galakkan penggunaan semula produk dan komponen serta perluaskan kegunaan yang sesuai.
• Selenggara dan baiki: Sediakan sistem penyelenggaraan dan pembaikan, alat ganti, perkakas dan sokongan teknikal. Reka produk supaya lebih mudah dan murah dibaiki.
• Model berasaskan prestasi: Pertimbangkan produk sebagai perkhidmatan, pajakan dan perkongsian untuk meningkatkan penggunaan; kaitkan bayaran dengan prestasi bagi menggalakkan ketahanan dan kebolehpercayaan.
• Perkongsian: Gunakan platform untuk meningkatkan penggunaan produk bernilai tinggi yang kurang digunakan dan berkongsi aset di dalam atau di luar organisasi.
• Pemulihan semula: Pulihkan fungsi dan rupa produk terpakai serta bangunkan pasaran produk yang dipulihkan.
• Pembuatan semula: Wujudkan proses dan kriteria kualiti untuk memulihkan produk teras serta komponen kepada keadaan seperti baharu.

Tindakan pemulihan nilai

Matlamatnya ialah mendapatkan bahan, tenaga atau nilai daripada produk, komponen atau bahan yang tidak lagi dapat mengekalkan nilainya.

• Logistik songsang: Sediakan rangkaian pengumpulan, pengangkutan dan penyimpanan produk serta pembungkusan yang dipulangkan; mudahkan proses pemulangan.
• Pengasingan dan prarawatan: Tingkatkan pengasingan untuk mendapatkan ketulenan bahan yang lebih tinggi dan sediakan bahan melalui pembukaan, pencucian, penghancuran atau langkah lain yang sesuai.
• Pemulihan bahan: Kitar semula bahan secara mekanikal atau kimia menjadi bahan sekunder serta tingkatkan kualiti dan kegunaannya.
• Penggunaan bertingkat: Gunakan bahan dalam aplikasi berturutan yang nilainya mungkin semakin rendah tetapi mengelakkan sisa. Contohnya, bateri peralatan elektronik boleh digunakan untuk simpanan tenaga, kemudian peralatan berkuasa rendah, sebelum bahan dipulihkan.
• Pemulihan tenaga dan rawatan biologi: Pertimbangkan pencernaan anaerob atau pemulihan tenaga untuk sisa organik yang tidak boleh dikitar semula, dengan mematuhi keperluan alam sekitar dan meminimumkan pencemaran sekunder.
• Minimumkan pelupusan akhir: Kurangkan tapak pelupusan dan pembakaran sejauh mungkin dan jadikannya pilihan terakhir; kawal pencemaran dengan ketat jika pelupusan tidak dapat dielakkan.

Sokongan dan pembinaan keupayaan

Sediakan sumber kewangan, manusia, teknikal dan infrastruktur yang mencukupi; utamakan teknologi pemulihan dan sistem kebolehkesanan digital. Latih pekerja tentang pengetahuan, kemahiran dan alat ekonomi kitaran; bina keupayaan rentas fungsi; tingkatkan kesedaran kakitangan, pelanggan dan pembekal; kongsi contoh yang menggalakkan penyertaan.

Wujudkan komunikasi dalaman dan luaran untuk menyampaikan dasar, sasaran dan kemajuan, menjawab kebimbangan serta meningkatkan ketelusan. IoT, analitik data dan lejar teragih boleh menyokong kebolehkesanan, pengoptimuman proses dan pemantauan prestasi. Platform digital juga boleh membantu logistik songsang dan penyelarasan rantaian bekalan.

Penilaian prestasi dan penambahbaikan

Tetapkan petunjuk dan pantau aliran sumber, sisa, pelepasan, pengekalan dan pemulihan nilai secara berkala. Analisis trend dan peluang penambahbaikan. Organisasi boleh membuat semakan dalaman untuk menilai pelaksanaan, mengenal pasti jurang dan menetapkan tindakan pembetulan; contoh ini tidak mewujudkan keperluan audit pensijilan.

Pengurusan boleh menilai prestasi, sasaran dan kesesuaian sistem secara berkala lalu melaras strategi, sasaran dan sumber. Tangani jurang, analisis punca, ambil tindakan dan sahkan hasil. Kemas kini pelan apabila keadaan berubah, teroka teknologi serta model perniagaan baharu, belajar daripada amalan baik dan luaskan pelaksanaan ke seluruh organisasi serta rantaian nilai.

Alat praktikal 1: Contoh senarai semak penilaian kendiri

Soalan contoh ini boleh digunakan untuk menilai kemajuan, perbincangan dalaman dan mengenal pasti peluang penambahbaikan. Ia bukan soalan audit rasmi ISO.

Konteks, visi dan perancangan

• Adakah isu dalaman/luaran, pihak berkepentingan dan sempadan aktiviti telah dikenal pasti?
• Adakah garis dasar aliran sumber, sisa, pelepasan dan prestasi kitaran tersedia?
• Adakah visi dan dasar dikomunikasikan, prinsip difahami dan komitmen pengurusan jelas?
• Adakah objektif SMART, petunjuk, risiko/peluang dan pelan tindakan dengan pemilik, sumber serta jadual telah ditetapkan?

Sumber, reka bentuk dan rantaian bekalan

• Adakah sumber kewangan, pekerja, teknik dan infrastruktur mencukupi serta kakitangan terlatih?
• Adakah reka bentuk mengambil kira guna semula, pembaikan, pembuatan semula, pembukaan dan kitar semula?
• Adakah bahan dinilai dari segi toksik, kebolehpulihan, kandungan kitar semula dan modulariti?
• Adakah perolehan, penilaian pembekal dan kontrak memasukkan keperluan kitaran?
• Adakah organisasi bekerjasama dengan pembekal dan meminimumkan impak logistik?

Operasi, pemulihan dan ekosistem

• Adakah pengurangan di punca, guna semula, penyelenggaraan, pembaikan, pemulihan semula atau pembuatan semula dilaksanakan apabila sesuai?
• Adakah sistem pemulangan, logistik songsang, pengasingan dan kitar semula berfungsi?
• Adakah penggunaan bertingkat serta pemulihan tenaga/biologi digunakan dengan sesuai?
• Adakah sisa berbahaya, pelepasan dan pelupusan akhir diminimumkan?
• Adakah impak terhadap ekosistem dan biodiversiti dipertimbangkan serta langkah pencegahan/pemulihan dilaksanakan?

Penilaian dan penambahbaikan

• Adakah petunjuk dipantau dan disemak secara berkala?
• Adakah pengurusan menyemak prestasi serta keperluan sumber?
• Adakah tindakan pembetulan disahkan berkesan dan pengalaman, inovasi serta kerjasama digunakan untuk meluaskan amalan?

Alat praktikal 2: Contoh petunjuk

Pilih petunjuk berdasarkan objektif dan sempadan organisasi. Contohnya:

Aliran sumber, sisa dan pelepasan

• Intensiti penggunaan sumber dara (jisim bagi setiap output atau nilai output)
• Peratus bahan boleh baharu atau kitaran mengikut jisim; peratus tenaga boleh baharu
• Penggunaan air seunit produk; produktiviti sumber; penyempitan, perlambatan dan penutupan aliran sumber
• Jumlah sisa, lencongan daripada tapak pelupusan/pembakaran, kadar pemulihan bahan dan pengurangan sisa berbahaya
• Pelepasan proses seperti gas rumah hijau, pencemar udara dan efluen air; bahagian sisa untuk pemulihan tenaga

Pengekalan dan pemulihan nilai

• Jangka hayat produk dan pemanjangan hayat; kadar guna semula produk atau komponen
• Kekerapan pembaikan dan ketersediaan perkhidmatan; bahagian produk dipulihkan atau dibuat semula
• Kadar pengambilan semula produk; ketulenan bahan pulih; kecekapan penggunaan bertingkat
• Kualiti bahan sekunder, kadar pemulihan bahan mentah kritikal dan liputan logistik songsang

Reka bentuk, strategi dan ekosistem

• Bilangan produk reka bentuk kitaran, bahagian reka bentuk modular, indeks penyederhanaan bahan dan indeks kebolehkitarsemulaan
• Penggunaan bahan berbahaya dalam produk baharu; bilangan projek dan pelaburan teknologi kitaran
• Pembekal dengan sasaran kitaran; jam latihan; kepuasan pihak berkepentingan; pematuhan peraturan berkaitan
• Jejak karbon penggunaan sumber; impak biodiversiti, ekosistem daratan dan akuatik; kadar pengisian semula sumber boleh baharu

Rujukan rasmi

Maklumat rasmi ISO 59004:2024 dan pilihan akses. Gunakan edisi yang dibenarkan untuk teks, takrif dan struktur rasmi.